पिन्टु यादव
कम्युनिस्ट आन्दोलन कुनै आकस्मिक राजनीतिक घटना होइन; यो उत्पादन सम्बन्धमा आधारित वर्ग–संघर्ष, विचारधारात्मक लडाइँ, संगठन निर्माण र निरन्तर आत्मसंघर्षको ऐतिहासिक प्रक्रिया हो। सप्तरीको कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई यही भौतिक यथार्थमा उभ्याउने व्यक्तित्वहरूमध्ये अग्रपंक्तिमा पर्छन्—एस.एन. मण्डल।
नेकपा (एमाले) मा झण्डै पाँच दशक समर्पण गरेका मण्डल केवल रिटायर्ड नेता होइनन्; उनी सप्तरीको कम्युनिस्ट आन्दोलनका वैचारिक आधारस्तम्भ र संगठनात्मक मेरुदण्ड हुन्। पञ्चायतकालीन निरंकुश राज्यसत्तामा वर्गीय चेतनाको विकास गर्नु क्रान्तिकारी साहसको विषय थियो। राज्यद्वारा गरिएको दमन, गिरफ्तारी, निगरानी र पार्टीमाथिको प्रतिबन्धका बीच उनले भूमिगत रूपमा संगठन विस्तार गर्दै वर्ग–संघर्षलाई निरन्तरता दिए।
किसान, मजदुर, विद्यार्थी र उत्पीडित समुदायबीच वर्गीय चेतना फैलाउँदै जनसंगठन निर्माण गर्नुमा उहाँको प्रमुख योगदान रह्यो। कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई केवल नारामा सीमित नराखी व्यवहारिक राजनीतिमा रूपान्तरण गर्ने यही अभ्यासले सप्तरीमा पार्टीको सामाजिक–वर्गीय आधार बलियो बनायो।
बहुदलीय व्यवस्थापछिसमेत मण्डलले अवसरवाद, संसदीय मोह र व्यक्तिवादी राजनीतिक प्रवृत्तिभन्दा संगठनात्मक अनुशासन र सामूहिक नेतृत्वलाई प्राथमिकता दिए। चुनावी राजनीतिलाई उनले सत्ता प्राप्तिको अन्तिम लक्ष्य होइन, वर्ग–संघर्षको एक साधनका रूपमा लिए। संसद, सरकार वा पदभन्दा जनतासँगको जैविक सम्बन्ध नै क्रान्तिकारी राजनीतिका लागि निर्णायक हुन्छ भन्ने बुझाइले उनलाई जरा–आधारित कम्युनिस्ट नेताको रूपमा स्थापित गर्यो।
मार्क्सवाद–लेनिनवादले नेतृत्वलाई व्यक्तिगत करिश्मा होइन, वर्गीय चेतनाले निर्देशित सामूहिक विवेकको अभिव्यक्ति मान्छ। एस.एन. मण्डलको राजनीतिक अभ्यास यही सिद्धान्तसँग मेल खान्छ। उनले संगठनभित्र गुटीय स्वार्थ, सत्ताकेन्द्रित राजनीति र अवसरवादी गठजोडभन्दा वैचारिक एकता र संगठनात्मक निरन्तरतालाई प्राथमिकता दिए। कठिन परिस्थितिमा पनि पार्टी नछाड्ने, वैचारिक विचलनमा नजाने र जनसंघर्षबाट अलग नहुने उनको आचरण आजको संसदीय अवसरवादको भीडमा दुर्लभ बन्दै गएको छ।
दशौँ महाधिवेशनपछि उमेरहदका कारण जिम्मेवारीबाट मुक्त हुनु मण्डलको व्यक्तिगत क्षति होइन; यो पार्टीभित्र अनुभवलाई संस्थागत गर्न नसक्ने संरचनागत संकटको संकेत हो। कम्युनिस्ट आन्दोलनमा उमेरको सीमा हुन सक्छ, तर वर्ग–संघर्षबाट आर्जित अनुभवको सीमा हुँदैन। अनुभवलाई किनारामा राख्नु भनेको आन्दोलनले आफ्नै ऐतिहासिक स्मृति काट्नु हो। मण्डलजस्ता नेताहरू कम्युनिस्ट आन्दोलनका जीवित दस्तावेज हुन्—जसको प्रयोगबिनै नयाँ पुस्ता वैचारिक रूपमा अपरिपक्व र व्यवहारिक रूपमा कमजोर रहन्छ।
कम्युनिस्ट आन्दोलनमा नेतृत्व उत्पादन स्वतः हुँदैन; त्यो राजनीतिक प्रशिक्षण, गुरु–शिष्य सम्बन्ध र व्यवहारिक संघर्षको प्रक्रियाबाट निर्माण हुन्छ। एस.एन. मण्डलको जीवन स्वयं एउटा राजनीतिक प्रशिक्षणको पाठ्यक्रम हो—दमनका बीच संगठन कसरी जोगाउने, जनतासँग वर्गीय भरोसा कसरी निर्माण गर्ने, र सत्ता–लोभबाट कसरी टाढा रहने। यस्तो अनुभवलाई पार्टीले सल्लाहकार संरचना, प्रशिक्षण केन्द्र र वैचारिक बहसमा योजनाबद्ध रूपमा प्रयोग गर्नुपर्छ।
सप्तरीजस्तो बहुजातीय, बहुभाषिक र वर्गीय रूपमा जटिल जिल्लामा मण्डलले वर्गीय एकता र सामाजिक सद्भावलाई कम्युनिस्ट आन्दोलनको मूल आधार बनाए। पहिचानको राजनीतिलाई वर्गीय राजनीतिसँग टकराव होइन, सन्तुलन र एकताको दिशामा लैजाने उनको दृष्टिकोण आज झनै सान्दर्भिक छ, जब राजनीति सतही लोकप्रियता र सामाजिक सञ्जालको शोरमा सीमित हुँदै गएको छ।
अन्ततः स्पष्ट रूपमा भन्नुपर्छ—हामीलाई एस.एन. मण्डलबाट पद होइन, अनुभव चाहिएको हो। उहाँको अनुभवबाट नयाँ पुस्ता वैचारिक रूपमा प्रशिक्षित हुन्छ, संगठन सुदृढ हुन्छ र कम्युनिस्ट आन्दोलन पुनः जनताको वर्गीय भरोसामा उभिन सक्छ। अनुभवी क्रान्तिकारी नेतृत्वलाई सम्मानसहित उपयोग गर्ने संस्कार विकास नगरेसम्म न त नेतृत्व उत्पादन सम्भव हुन्छ, न त सप्तरीजस्तो जिल्लामा एमालेजस्तो कम्युनिस्ट पार्टीको जनाधार मजबुत बन्न सक्छ।










